De vier jaargetijden van het leven

Prof. Dr. H.F.J. (Manfred) Horstmanshoff
Universiteit Leiden

Onze moderne westerse geneeskunde vindt haar oorsprong in de Griekse vijfde eeuw voor Christus. Zij is eeuwenlang DE geneeskunde gebleven van de westerse en de Arabische wereld, tot ongeveer 1850, toen de moderne natuurwetenschappen de basis werden voor de geneeskunde zoals wij die nu kennen. Al in het voor-wetenschappelijke Griekse denken over leven, ziekte en gezondheid zijn twee principes aan te wijzen: leven is vocht en warmte. Ouder worden wordt dan ook gezien als een proces van uitdroging en afkoeling. In de Hippocratische geneeskunde worden deze gedachten beargumenteerd en gesystematiseerd. Hippocrates was een historische figuur, een arts-opleider, die aan het einde van de vijfde, begin vierde eeuw voor Christus in Griekenland werkzaam was. Talrijke artsen, onder wie de befaamde Galenus (2e eeuw na Christus), hebben de leer die met zijn naam is verbonden in de daarop volgende eeuwen uitgewerkt. Kinderen worden in die opvatting als vochtig en warm beschouwd, jonge mannen als droog en warm, rijpere mannen als droog en koud en grijsaards als vochtig en koud. Er is ook verschil tussen de geslachten: mannen zijn warmer en droger, vrouwen vochtiger en kouder. De vier levensfasen worden in verband gebracht met de vier humores (lichaamssappen): bloed, gele gal, zwarte gal en slijm. In de kindertijd overheerst bloed, in de jeugd gele gal, in de rijpere leeftijd zwarte gal en in de ouderdom slijm. ‘Twintig jaar een jongen, twintig jaar een jongeling, twintig jaar een jonge man en twintig jaar een oude man; deze vier perioden komen overeen met de vier seizoenen, de jongen met de lente, de jongeling met de zomer, de jonge man met de herfst en de oude man met de winter.’ Zo luidt een bekende indeling van het menselijk leven uit de Griekse oudheid. Gezondheid is het resultaat van evenwicht tussen de lichaamssappen en verstoring van de balans leidt tot ziekte. De hippocratische geneeskunde is, ondanks al haar in onze ogen rationele observaties en redenaties, ingebed in het magische wereldbeeld. Het menselijk leven werd gezien als ondeelbaar deel van de natuur, een microkosmos, die samenhangt met de macrokosmos.
Deze opvattingen kunnen worden geïllustreerd met een concreet voorbeeld: de vier unieke, raadselachtige prenten van de vier seizoenen van het menselijke leven die in de Trent Collection, Duke University, Durham, North Carolina (VS), worden bewaard. Ze vormen een samenvatting van het menselijk weten over de natuur en in het bijzonder over het menselijk lichaam, zoals dat omstreeks 1600 bestond, op het breukvlak van het oude wereldbeeld en het nieuwe, vóór de wetenschappelijke revolutie van de 17e eeuw.

Horstmanshoff, H.F.J. (red.), The Four Seasons of Human Life. Four Anonymous Engravings from the Trent Collection, Edited with Translation and Full Commentary, Erasmus Publishing, Rotterdam 2002, ISBN 90 52535 136 8